Anadolu ve Osmanlı coğrafyasında çeng adıyla bilinen arp türü, 17. yüzyılın sonlarına doğru müzik pratiğinden çekilmiştir. Çoğunlukla yere oturularak çalınan, yaklaşık yirmi beş telli bu çalgı, ses karakterini gövdesini kaplayan deriden alıyordu. Çeng, hem saray müziği hem de tasavvuf geleneğiyle ilişkilendirilmiş; Osmanlı kültüründe estetik ve sembolik bir yere sahipti.
Kayıp Bir Miras: Çeng
Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde 1660 yılında İstanbul’da yalnızca tek tip bir çeng ve on icracısından söz edilmesi, bu çalgıya dair bilinen son yazılı tanıklık olarak kabul edilir. Günümüze ulaşan tarihsel bir örneği bulunmayan çeng, bugün büyük ölçüde İran ve Osmanlı minyatürleri aracılığıyla tanınmaktadır.
Projenin Doğuşu
Uluslararası arp sanatçısı Şirin Pancaroğlu’nun öncülüğünde 2008 yılında başlatılan Türk Arpı Projesi, iki temel hedefle şekillendi:
Türk müziğinin, aynı coğrafyada gelişmiş komşu kültürlerle kurduğu ilişkiyi arpın evrensel dili aracılığıyla dünya sahnesine taşımak ve Anadolu’nun unutulmuş çalgılarından çengi, çağdaş bir tasarım anlayışıyla yeniden müzik dünyasına kazandırmak.
Müziğin Evrensel Dili
Arp ailesi, insanlığın en eski ses üretme biçimlerinden biriyle ilişkilendirilir. Gerilmiş bir telin titreşimi, müziğin tarihsel kökenlerine işaret eder. Türk Arpı Projesi de bu evrensel ses mirasını, Türk müziğinin makam ve usul sistemiyle bir araya getirerek kültürlerarası bir ifade alanı oluşturmayı amaçlamaktadır.
Alâim-i Semâ: Geleneğin Güncel Yorumu
Projenin önemli çıktılarından biri olan Alâim-i Semâ serisi, Türk müziğinin çok katmanlı yapısını çağdaş bir yaklaşımla ele alır. Arp merkezli çoklu saz gruplarıyla oluşturulan bu çalışmalar, geleneksel formları güncel yorumlarla buluşturarak Türk müziğinin evrensel dolaşımını güçlendirmektedir. Eserler, dijital platformlar aracılığıyla küresel dinleyiciyle buluşmaktadır.
Somut Başarılar ve Yayıncılık
Çengin yeniden tasarlanması süreci, icracı ile enstrüman yapımcılarının uzun soluklu iş birliğini gerektirmiştir. 2008, 2010, 2013 ve 2016 yıllarında dört farklı prototip üzerinde çalışılmış; son prototip İngiltere’de Ardival Harps atölyesinde üretilmiştir.
Proje kapsamında, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı desteğiyle hazırlanan Türk Arpı Nota Koleksiyonu, 24 ciltten oluşan kapsamlı bir yayın olarak 2021 yılında tamamlanmış, 2022’de İngiltere merkezli 80 Days Publishing tarafından yayımlanmıştır. Koleksiyon, Türk müziğinin arp için metodik biçimde notaya alındığı ilk uluslararası standartlı kaynak olma özelliğini taşır.
